Sunday, 19 April 2015

Για όλα αυτά που δεν κάνεις...

Αν οι μέρες που ξυπνάς κουρασμένος, που δυσκολεύεσαι να διανύσεις έστω και μία μικρή απόσταση, που η καθημερινότητα σου φαίνεται εξαντλητική είναι συχνές, μην ψάχνεις την αιτία σε αυτά που ζεις αλλά σε αυτά που δεν ζεις. 
Το αίσθημα κόπωσης είναι πολύ συχνό φαινόμενο στον σύγχρονο άνθρωπο, μπορεί να παρατηρηθεί με την ίδια ένταση σε έναν άνεργο, μία νοικοκυρά ή έναν σκληρά εργαζόμενο. Και αν και στα τρία παραδείγματα θα μπορούσαμε να βρούμε προφανείς λόγους για να το εξηγήσουμε η πραγματικότητα δεν είναι πάντα αυτό που φαίνεται. Από τη μία ο άνθρωπος σήμερα έχει απομακρυνθεί από το φυσικό του περιβάλλον δηλαδή την φύση με ότι συνέπειες συνεπάγεται αυτό σε ψυχοσωματικό επίπεδο και από την άλλη έχει απομακρυνθεί από το ψυχικό του περιβάλλον, την εσωτερική φύση του. Παγιδευμένος σε μία εργασία που δεν τον ικανοποιεί, απομακρυσμένος από την αληθινή επαφή με τον άλλον και εγκλωβισμένος στις οθόνες κινητών τηλεφώνων και υπολογιστών, νιώθει κουρασμένος και άτονος και αντιμετωπίζει την καθημερινότητα σαν ένα βαρύ φορτίο. 
Για όλα αυτά που δεν κάνεις το σώμα σου πονά, διαμαρτύρεται, λυγίζει. Για τις επιθυμίες σου που έκρυψες βαθιά μέσα σου γιατί έτσι απαιτούν οι κοινωνικές συμβάσεις, για τα λόγια που δεν τόλμησες να πεις για να μην εγκαταλειφθείς από τον άλλον, για τις εκδρομές που ανέβαλες, για τον έρωτα που λησμόνησες, για τις σχέσεις που σε πνίγουν, για όλα αυτά που είσαι αλλά δεν ζεις, το σώμα σου φωνάζει και σου ζητά έναν βαθύ ύπνο ξεκούρασης. Γιατί εκεί το σώμα αναπαύεται και η ψυχή ονειρεύεται ότι βαθιά μέσα σου ποθείς.

Tuesday, 18 November 2014

"Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας"


Όλοι μας έχουμε την τάση να πέφτουμε θύματα απάτης, να εμπιστευόμαστε γρήγορα ανθρώπους. Είναι αυτή η βαθιά ανάγκη μας να αγαπηθούμε που μας κάνει να ανοίγουμε διάπλατα τις πόρτες της ζωής μας σε «Δαναούς». Είναι αυτοί οι άνθρωποι που μας κερδίζουν με την γενναιοδωρία τους, είτε υλική όπως τα δώρα είτε συναισθηματική όπως η προθυμία τους να μας βοηθήσουν, να αναλάβουν δικές μας ευθύνες, να φτιάξουν ότι εμείς δεν ξέρουμε ή δεν προλαβαίνουμε. Είναι οι άνθρωποι που μας μαγεύουν με την δοτικότητα και την διαθεσιμότητα τους. Λάμπουν από ευτυχία όταν μας χαρίζουν ένα ακριβό δώρο ή όταν μας προσφέρουν την βοήθεια τους. Στην πραγματικότητα προσπαθούν να εξαγοράσουν την αποδοχή μας γιατί κατά βάθος φοβούνται ότι δεν μπορούν να την κερδίσουν με την προσωπικότητα τους. 

 Και εμείς ως άλλοι αθώοι «Τρώες», παρασυρμένοι από το μεγαλείο του δώρου, δεν ξέρουμε ότι εκείνη τη στιγμή ανοίγουμε τις θύρες της ψυχής μας στον κατακτητή μας. Θα γίνουν οι δυνάστες μας, αυτοί που θα προσπαθούν να μας πείσουν ότι χωρίς αυτούς δεν θα τα καταφέρουμε και τόσο καλά, πως η βοήθεια τους μας είναι απαραίτητη, λίγο παρακάτω μέσα από τις αδιάκοπες νουθεσίες τους θα μας τονίσουν τις ανεπάρκειες μας και μέσα από τις δικές μας βαθιές ελλείψεις εκείνοι θα ξεπροβάλλουν ως μεγάλοι νικητές. Με τα δώρα τους κερδίζουν μία ισχυρή παρουσία στη ζωή μας, ικανή να την ελέγχει και να παρεμβαίνει σ’ αυτήν. Σε περίπτωση που προσπαθήσουμε κάποια στιγμή να θέσουμε όρια θα έρθουμε αντιμέτωποι με την κατηγορία της αχαριστίας. Και αν κάποτε θελήσουμε να ελευθερωθούμε θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι για ένα σκληρό πόλεμο. Αυτοί είναι οι Δούρειοι Ίπποι της ζωής μας, οι ήττες της ψυχής μας.


Μαρία Αθητάκη
Ψυχολόγος - Παιδοψυχολόγος
Ηρώων Πολυτεχνείου 72, Χανιά

Friday, 26 September 2014

Ένας επώδυνος προγεννητικός έλεγχος ή μία αναπάντεχη ιατρική ανακοίνωση κατά τη λοχεία

Ο Freud διαπίστωσε στην αγάπη του γονέα για το παιδί την αναβίωση του δικού του εγκαταλελειμμένου ναρκισσισμού.  Οι γονείς έχουν την τάση να υπερτιμούν τα παιδιά τους, να αναμένουν από εκείνα την τελειότητα και να ελπίζουν ότι θα ζήσουν καλύτερα από αυτούς, ότι θα αποκτήσουν όσα εκείνοι ονειρεύτηκαν και δεν μπόρεσαν να έχουν, ότι η αρρώστια ή ο θάνατος δεν μπορούν να τα αγγίξουν. Η αγάπη του γονέα δεν κρύβει παρά τον δικό του ξεχασμένο ναρκισσισμό, αυτόν που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει για να συμμορφωθεί με τους κανόνες της ζωής, και που γεννιέται ξανά μέσα από το παιδί του. Τι συμβαίνει λοιπόν όταν μία ιατρική ανακοίνωση έρχεται να γκρεμίσει αυτές τις προσδοκίες;
Η ανακοίνωση μίας ενδεχόμενης αναπηρίας ή γενετικής ανωμαλίας κατά τον προγεννητικό έλεγχο ή μετά την γέννηση ενός παιδιού χτυπά κυριολεκτικά τους γονείς, τους ακινητοποιεί, τους τρομοκρατεί. Είναι ένα ισχυρό σοκ, ένα τραύμα στο ναρκισσισμό τους που γκρεμίζει τα όνειρα και τις φαντασιώσεις που είχαν γύρω από το έμβρυο ή το βρέφος. Τέτοιες ανακοινώσεις φέρνουν μια αίσθηση καταστροφής στον ψυχισμό του γονέα, γεννούν τρόμο, για αυτό συχνά δεν έχουν καν την δυνατότητα να ανακαλέσουν στη μνήμη τους γεγονότα και συναισθήματα από εκείνη την περίοδο.
Το σοκ που δέχονται σε πρώτη φάση δεν τους επιτρέπει καν να σκεφτούν. Όσο προετοιμασμένοι και αν θεωρούμε ότι είναι να αντιμετωπίσουν κάθε ενδεχόμενο κατά τη διάρκεια ενός προγεννητικού ελέγχου ή μετά τη γέννα, στην πραγματικότητα κανείς δεν περιμένει μία τέτοια ανακοίνωση, κανείς δεν θεωρεί ότι μπορεί να συμβεί στον ίδιο. Τα πάντα παγώνουν μετά από ένα τέτοιο νέο, σαν να αποτελεί ένα χρονικό ορόσημο στη ζωή όπου το πριν και το μετά δεν συνδέονται, όπου τίποτα δεν είναι όπως παλιά. Χρειάζεται πολύς χρόνος, ώστε να μπορέσουν να επεξεργαστούν ψυχικά ένα τέτοιο γεγονός και να αρχίζουν να συμβιώνουν με αυτό. Σε αυτό το χρονικό διάστημα η ιατρική και ψυχολογική στήριξη και ενημέρωση αλλά και η ένταξη σε ομάδες γονέων που αντιμετώπισαν ανάλογες εμπειρίες είναι τεράστιας σημασίας.
            Στην πραγματικότητα τέτοιες ανακοινώσεις βάζουν σε κίνηση την ψυχική διεργασία του πένθους, οι γονείς καλούνται να πενθήσουν το παιδί που ονειρεύτηκαν ότι θα έχουν κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης ή και πολύ πριν υπάρξει αυτή, και να αποδεχτούν μία νέα πραγματικότητα. Πρέπει να αφήσουν πίσω τους το ιδανικό παιδί που είχε πλάσει ο ναρκισσισμός τους και να γνωρίσουν ένα παιδί με μία σοβαρή ιατρική διάγνωση. Είναι το πένθος για το παιδί των φαντασιώσεων τους που πρέπει να ολοκληρωθεί για να μπορέσει το πραγματικό παιδί να βρει τη θέση του στη ζωή τους. Χρειάζεται πολύ χρόνος και φροντίδα για να γίνει αυτό, συνήθως όμως το ίδιο το παιδί με την προσωπικότητα του, θα έρθει για να διεκδικήσει αυτό το χώρο και να βρει αυτή θέση στη ζωή και τη ψυχή τους.
Αντιλαμβανόμαστε βέβαια ότι υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στην ανακοίνωση ενός τέτοιου ενδεχόμενου κατά τη διάρκεια του προγεννητικού ελέγχου και στην ανακοίνωση του μετά τη γέννηση ενός παιδιού. Τα επιστημονικά επιτεύγματα της ιατρικής γεννούν επώδυνα διλήμματα και θέτουν σύνθετα ερωτήματα βιοηθικής, δίνοντας τη δυνατότητα επιλογής στους γονείς για το αν θα κρατήσουν μία κύηση όπου υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο γενετικών ανωμαλιών στο έμβρυο. Όποια και αν είναι η απόφαση τους, οι γονείς χρειάζονται μία συνοδεία φροντίδας από το ιατρικό προσωπικό που δεν θα τους ενοχοποιεί για τα συναισθήματα ή τις σκέψεις που θα εκφράσουν και μία ολοκληρωμένη ενημέρωση για την πραγματικότητα που έχουν να αντιμετωπίσουν, πραγματικότητα που εξαρτάται ακόμα και από την γεωγραφική τους θέση, πριν λάβουν αποφάσεις.
Ακόμα και αν αποφασιστεί η διακοπή της κύησης, που είναι η πιο συχνή απόφαση και συνήθως φέρνει ανακούφιση μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, σε πρώτη χρόνο η διεργασία τους πένθους πάλι κινητοποιείται για μία εγκυμοσύνη που διακόπηκε, για το παιδί που προσέμεναν να έρθει και δεν ήρθε, και για τη γυναίκα, για το παιδί που είχε μέσα της (πραγματικό και φαντασιωσικό)  και έχασε.  

Μαρία Αθητάκη
Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος


Ενδεικτική Βιβλιογραφία
·         Freud S. (1913), «Pour introduire le narcissisme», in La vie sexuelle, Paris, PUF.

·         Sausse S. (1996), Le miroir brisé, Calmann - Lévy. 

Wednesday, 17 September 2014

Ο ιστός της μαμάς μου

Όσο και αν μεγαλώνουμε, όσο δυνατοί και ανεξάρτητοι και αν γινόμαστε, μέσα μας δεν παύουμε ποτέ να είμαστε το παιδί που έχουμε υπάρξει. Έτσι και η μαμά μέσα της κρύβει το κοριτσάκι που έχει υπάρξει και μπορεί, ανάλογα με την αγάπη που έχει λάβει ως παιδί, μέσα από το ρόλο της συζύγου και της μητέρας να ψάχνει «τροφή» για να γεμίσει κενά της παιδικής της ηλικίας.
Είναι η γυναίκα που θα παραπονιέται  στον άντρα της ότι δουλεύει πολύ και την αφήνει μόνη της, ότι αισθάνεται αβοήθητη, ότι αγαπάει τη δουλειά του ή τις ασχολίες του πιο πολύ από εκείνην. Κάπως έτσι αυτή η γυναίκα θα γίνει η μαμά που άθελα της θα παγιδεύσει το γιο της (συνήθως) σε έναν ιστό που θα έχει υφάνει με τον πόνο και τη ματαίωση που αισθάνεται. Το αγόρι στα πλαίσια του οιδιπόδειου συμπλέγματος θα θελήσει να γίνει ο «καλός άντρας» για τη μαμά, θα ονειρεύεται ότι θα την παντρευτεί και δεν θα την αφήνει ποτέ μόνη της, ότι θα την βοηθάει και θα της προσφέρει όλα όσα της στερεί ο μπαμπάς. Παράλληλα θα μάθει από τη μαμά του ότι πρέπει να είναι το «καλό παιδί», να λέει πάντα ναι, να μην μιλάει άσχημα σε συγγενείς και δασκάλους και να σέβεται τους μεγαλύτερους όποια και αν είναι η συμπεριφορά τους, γιατί αυτή η μαμά θα χρειάζεται πάντα την αποδοχή των άλλων.
Είναι το παιδί που όταν μεγαλώσει θα γίνει ένας «σωστός άνδρας» με αρχές, θα φέρεται ευγενικά σε όλους και θα είναι πρόθυμος να βοηθήσει όλους τους φίλους και συγγενείς για τους οποίους η μαμά θα του υπενθυμίζει συχνά πως πρέπει να τους τηλεφωνεί και να δείχνει το ενδιαφέρον του. Θα έχει την απαραίτητη συχνή επαφή με τη μαμά του, η οποία δεν θα παρεμβαίνει άμεσα στη ζωή του αλλά θα του λέει συχνά πόσο μόνη αισθάνεται, πως ο μπαμπάς λείπει, και θα αναρωτιέται πότε θα μπορέσει να δει τον γιο της. Είναι επίσης το παιδί που όταν μεγαλώσει θα γίνει ο άνδρας που θα ακολουθήσει τα χνάρια του πατέρα του στα πλαίσια της ταύτισης που κινητοποιεί το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, θα δουλεύει πολύ σαν εκείνον και θα θελήσει να γίνει τόσο πετυχημένος ώστε να έχει μία τόσο καλή σύζυγο όπως τη μαμά του. Μπορεί να γίνει ευτυχισμένος;
Συνήθως αυτοί οι άνδρες έχουν έντονα φαινόμενα άγχους, προβλήματα διαχείρισης θυμού ή ακόμα και λανθάνουσα κατάθλιψη. Είναι ο ιστός της ενοχής που δεν τους αφήνει να προχωρήσουν, ενοχή για μία μαμά που αφήνουν μόνη της, ενοχή για κάθε «όχι» που θα θελήσουν να πουν και το «καλό παιδί» μέσα τους  δεν τους αφήνει, ενοχή για αυτόν τον μπαμπά που κατά βάθος τόσο πολύ αγάπησαν και κατάλαβαν όμως πως θα τολμούσαν να μην υποστηρίξουν την μαμά τους;

Συνήθως αυτοί οι άνδρες στην ηλικία των 40 με 50 θα ξεσπάσουν, αυτό που κάποιοι αποκαλούν «κλιμακτήριο των ανδρών», θα θελήσουν μια «άλλη ζωή», ελεύθερη, χωρίς κοινωνικά δεσμά και πρότυπα σωστής συμπεριφοράς, ή θα νοσήσουν από κάποια σοβαρή σωματική ασθένεια. Γιατί  τους ιστούς που σου υφαίνουν ή τους ξηλώνεις ή αργοπεθαίνεις μέσα σε αυτούς.  

Μαρία Αθητάκη
Ψυχολόγος-Παιδοψυχολόγος

Ηρώων Πολυτεχνείου 72, Χανιά

Tuesday, 11 March 2014

Τι κάνει ένα παιδί ευτυχισμένο;


Στον κόσμο των ενηλίκων η ανάγκη μπερδεύεται συχνά με την επιθυμία, αυτά που επιθυμούμε τα βιώνουμε ως ανάγκες τις οποίες αν δεν ικανοποιήσουμε αισθανόμαστε δυστυχείς. Την σύγχυση αυτή προβάλουμε και στα παιδιά μας προσφέροντας τους ένα πλήθος υλικών αντικειμένων, παιχνίδια, γλυκά, κέρματα σε παιχνίδια-μηχανές, επισκέψεις σε παιδότοπους, θεωρώντας ότι έτσι εξαγοράζουμε κάτι από την ευτυχία τους. Είναι τελικά αυτό που κάνει ένα παιδί ευτυχισμένο;
Ο κόσμος του παιδιού γεμίζει από δύο πράγματα: την αγάπη και το παιχνίδι. Και οι δύο έννοιες όμως συχνά χρησιμοποιούνται με λάθος τρόπο. Όταν λέμε παιχνίδι δεν αναφερόμαστε στα υλικά αντικείμενα ή στα ηλεκτρονικά παιχνίδια αλλά στην δυνατότητα του παιδιού για συμβολικό παιχνίδι και για παιχνίδι που εμπλέκει την συναισθηματική παρουσία και άλλων ατόμων (η αγγλική γλώσσα κάνει έναν εξαιρετικό διαχωρισμό ανάμεσα στο game και στο play). Και όταν λέμε αγάπη δεν εννοούμε την υπερπροστασία, την προσκόλληση του γονέα στο παιδιού, την αδυναμία του να αντέξει την ματαίωση του παιδιού του, το κλάμα, τον θυμό ή την δυσαρέσκεια του. Πόσες φορές λέμε ναι σε ένα παιδί απλά για να γλιτώσουμε από τις φωνές του ενώ ξέρουμε ότι θα του προσφέραμε πολύ περισσότερα στην ανατροφή του αν του είχαμε πει όχι;
Φυσικά η αγάπη δεν αποτελεί προϊόν εγχειριδίων, δεν διδάσκεται σε "σχολές γονέων" και δεν επιτρέπει στον εαυτό της να γίνεται αντικείμενο κριτικής. Η αγάπη θέλει ψυχή. Γι’ αυτό οι καλοπροαίρετες παραινέσεις της γιαγιάς «έλα να σου δείξω πως θα το κρατήσεις, πως θα το ταΐσεις, πως θα το μαλώσεις, πως θα το νανουρίσεις, πως θα το μεγαλώσεις όμορφα όπως εγώ μεγάλωσα τα παιδιά μου» αποτελούν ανόητες παρεμβάσεις που πλήττουν την αυτοπεποίθηση των γονέων και ως εκ τούτου τον ψυχισμό του παιδιού. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις που ο γονέας προσπαθεί να αποκαταστήσει τραύματα και ελλείψεις της δικής του παιδικής ηλικίας μέσα από την ανατροφή του παιδιού του και εκεί η αγάπη συγχέεται μέσα του με την προσωπική του ιστορία και οδύνη.
Τι κάνει λοιπόν ένα παιδί ευτυχισμένο; Η αυτονομία του! Όποιος έχει ζήσει από κοντά ένα μωρό ξέρει ότι καμία λέξη δεν είναι ικανή να περιγράψει τη χαρά που νιώθει ένα μωρό όταν καταφέρνει κάτι μόνο του. Αυτή η ικανοποίηση μας ακολουθεί σε όλη μας τη ζωή και μας παρέχει ένα αίσθημα χαράς και αυτάρκειας. Στην αρχή το βρέφος αισθάνεται τον εαυτό του και τη μητέρα του ως ένα όλον, μία αδιάσπαστη ενότητα γι’ αυτό η ανάγκη και των δύο να είναι μαζί πρέπει να γίνεται σεβαστή και να προστατεύεται από το περιβάλλον (ανάγκη που απειλείται σοβαρά από τις νέες εργασιακές συνθήκες που προκύπτουν επί των ημερών μας για τις μητέρες). Η σταθερή παρουσία και φροντίδα της μητέρας θα δώσει στο βρέφος την βάση για μια υγιή ψυχική ανάπτυξη. Στην πορεία της ανάπτυξης του το μωρό θα αρχίσει να αντιλαμβάνεται τη μητέρα του ως ένα ξεχωριστό από εκείνο αντικείμενο και να προχωρά σταδιακά στη συγκρότηση του Εγώ. Για να μπορεί αυτό το Εγώ να είναι καλά δομημένο θα πρέπει να μην κυριεύεται από την αίσθηση ότι χρειάζεται την παρουσία του άλλου για να λειτουργεί, να μην απειλείται από αυτό που ονομάζουμε άγχος εγκατάλειψης ή αποχωρισμού (τέτοιες ψυχικές λειτουργίες συναντούμε για παράδειγμα σε ψυχοπαθολογίες εξαρτήσεων από αλκοόλ, ναρκωτικά, φαγητό ή ακόμη και από "τοξικούς" ανθρώπους).
Η ικανότητα του γονέα να ενισχύει την αυτονομία του παιδιού είναι τεράστιας σημασίας και ξεκινά από πολύ νωρίς μέσα από απλά καθημερινά πράγματα. Για παράδειγμα μην ταΐζετε το παιδί μετά τους 18 μήνες ζωής για να βεβαιωθείτε ότι θα φάει περισσότερο, ότι δεν θα λερώσει τα ρούχα του ή το πάτωμα σας. Αφήστε το να κρατήσει μόνο του το κουτάλι του και να φάει, επιβραβεύστε το για αυτό και μην αναλωθείτε στο να μετρήσετε τις κουταλιές που έφαγε. Ένα παιδί που δεν γεμίζει την κοιλιά του με γλυκίσματα ή σνακ θα φάει το φαγητό που έχει ανάγκη για να χορτάσει. Ενισχύστε την αυτονομία του παιδιού μέσα από το ντύσιμο του, το μπάνιο του, την επιλογή των παιχνιδιών του και των δραστηριοτήτων του, την καθαριότητα του, την ικανότητα του να προσφέρει στο σπίτι βοηθώντας σε δουλειές ή στην παρασκευή του φαγητού, μάθετε το να διαβάζει μόνο του, εμπιστευτείτε το, όταν θα μπει στην εφηβεία επαναπροσδιορίστε τους κανόνες σας, επιτρέψτε του να συναντήσει τους φίλους του, να βγει έξω από το σπίτι, να αισθανθεί μέρος ενός συνόλου και όχι μόνο της οικογένειας του, να σας αμφισβητήσει, να επιλέξει το επάγγελμα του, τον σύντροφο του, να πληγωθεί από τους άλλους, να φτιάξει τη δική του οικογένεια, να μεγαλώσει τα παιδιά του με τις δικές του αντιλήψεις.  
Μην πιστέψετε ούτε λεπτό ότι ένα παιδί προσκολλημένο σε σας θα είναι ένα παιδί ευτυχισμένο όσο σας έχει κοντά του, αντίθετα είναι ένα παιδί φοβισμένο που δεν έχει μάθει να εμπιστεύεται τις ικανότητες του και δεν θα μπορέσει έτσι και να τις αναπτύξει επαρκώς. Και κάθε φορά που αισθάνεστε ότι χάνετε τον δρόμο στην ανατροφή των παιδιών σας αφήστε τα εκείνα να σας δείξουν την σωστή οδό. Και κάθε φορά που νιώθετε ότι χάνετε το δρόμο στην δική σας ζωή αφήστε το παιδί που έχετε μέσα σας να σας δείξει ποια είναι η πορεία που πάντα επιθυμούσατε.



Ευχαριστώ το TheStudioP για την πολυσήμαντη φωτογραφία



Μαρία Αθητάκη
Ψυχολόγος-Παιδοψυχολόγος

Ηρώων Πολυτεχνείου 72, Χανιά

Thursday, 6 March 2014

Τι είναι το άγχος;

Οι παλμοί της καρδιάς ανεβαίνουν, τα άκρα μουδιάζουν ή τρέμουν, ο θώρακας πονάει, ένα αίσθημα πνιγμού φτάνει στο λαιμό, ο ιδρώτας τρέχει: ένα από αυτά τα συμπτώματα ή όλα μαζί καθώς και πολλά άλλα οδηγούν συχνά κάποιον στην έναρξη ενός κύκλου ιατρικών εξετάσεων και επισκέψεων για να καταλήξει τις περισσότερες φορές στην διάγνωση του άγχους και της κρίσης πανικού. Μέσα από την διαδικασία αναζήτησης της αιτίας των συμπτωμάτων τις περισσότερες φορές το άτομο έχει ήδη σχηματίσει μία φαντασίωση γύρω από κάποια πιθανή ασθένεια, π.χ. «φοβάμαι ότι έχω καρκίνο και οι γιατροί δεν μπορούν να το διαγνώσουν». Το άγχος αποκτά πλέον την μορφή μίας έμμονης ιδέας, το άτομο αισθάνεται ότι απειλείται από κάτι το οποίο δεν υπάρχει στην πραγματικότητα ωστόσο εκείνο βρίσκει συνεχώς ενδείξεις για να το επιβεβαιώνει, το περιβάλλον του δεν μπορεί να το καταλάβει, αισθάνεται μόνο, αβοήθητο και φοβισμένο. Η διάγνωση του άγχους του είναι άχρηστη και περνά αδιάφορη.
Τι είναι λοιπόν το άγχος; Το άγχος είναι ένα φυσιολογικό φαινόμενο όταν προκαλείται από μία εξωτερική κατάσταση ή αιτία και έχει σκοπό να προετοιμάσει το άτομο θέτοντας το σε εγρήγορση για να αντιμετωπίσει την πηγή του άγχους (π.χ. το άγχος που αισθάνεται ο μαθητής στις εξετάσεις τον κινητοποιεί να διαβάσει).
Το άγχος φτάνει να γίνει ένα παθολογικό φαινόμενο όταν το άτομο νιώθει συνεχώς μία ανησυχία χωρίς να υπάρχει ένα πραγματικό αντικείμενο που είναι πηγή άγχους ή όταν φτάνει να γίνεται φοβία απέναντι σε ένα αντικείμενο ή μία κατάσταση που δεν είναι αντικειμενικά επικίνδυνα. Ο πανικός είναι το υπερβολικό άγχος που συνοδεύεται με σωματικά συμπτώματα.
Το άγχος το αισθανόμαστε σαν μία εσωτερική πίεση από ένα φόβο πραγματικό ή φανταστικό ότι κάτι κακό θα συμβεί. Συνδέεται πολύ έντονα με το άγχος απέναντι στο άγνωστο, σε αυτό που θα έρθει και δεν μπορούμε να κατονομάσουμε ή να φανταστούμε.
Σύμφωνα με τη θεωρία της ψυχανάλυσης το άγχος πηγάζει από την απώθηση, δηλαδή μία διαδικασία ή μία εμπειρία που είναι πολύ έντονη συγκινησιακά απωθείται και στην θέση της έρχεται το άγχος. Το άγχος ξεκινά από την βρεφική ηλικία περίπου τον 8ο μήνα, σύμφωνα με την θεωρία του Spitz, είναι το άγχος αποχωρισμού από την μητέρα το οποίο είναι αναγκαίο για τη δόμηση της προσωπικότητας. Καθώς το παιδί μεγαλώνει θα εκφράζει άγχος κάθε φορά που μία κατάσταση του θυμίζει την απειλή αποχωρισμού από τη μητέρα του σε μία προσπάθεια να κινητοποιήσει τις ψυχικές άμυνες του.
Το άγχος πέρα από την ψυχική ένταση που δημιουργεί απειλεί και την σωματική υγεία του ατόμου καθώς όταν αυτό δεν βρίσκει εκφόρτιση μέσα από τον λόγο, όταν δηλαδή το άτομο δεν μιλά για το άγχος του, το σωματοποιεί, το εκφράζει μέσα από το σώμα του με ψυχοσωματικά συμπτώματα ή σε πιο σοβαρές περιπτώσεις με νόσους όπως ανορεξία, βουλιμία, παχυσαρκία, καρδιοαγγειακά νοσήματα, υπέρταση, άσθμα, λειτουργική δυσπεψία, πεπτικό έλκος, ελκώδης αιμορραγική κολίτιδα, δυσκοιλιότητα, σπαστική κολίτιδα, διαταραχές του κύκλου, διαταραχές του ύπνου, έκζεμα, ψωρίαση, αλωπεκία, διαταραχές της ανάπτυξης, ψυχογενής στειρότητα, νυχτερινή ενούρηση. Έτσι λοιπόν μπορεί να υπάρχει η κληρονομική προδιάθεση σε ένα σημείο του σώματος να αρρωστήσει οπότε η εσωτερική πίεση που ονομάζουμε άγχος αναζητά οδό εκφόρτισης και πάει σε αυτό το αδύνατο σημείο. Πέρα λοιπόν από την ιατρική αντιμετώπιση που είναι απαραίτητη για να απαντήσει στο πρώτο επίπεδο του αιτήματος, δηλαδή ένα σώμα που πονά, που αρρωσταίνει, χρειάζεται και η ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση για να απαντήσει στο δεύτερο επίπεδο του αιτήματος, δηλαδή ένα τεράστιο φορτίο επιθετικότητας  και άγχους που αναζητά διέξοδο μέσα από τον λόγο.     



Μαρία Αθητάκη
Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος

Ηρώων Πολυτεχνείου 72, Χανιά

Tuesday, 18 February 2014

Γιατί η ψύχωση εμφανίζεται συχνά στην περίοδο της εφηβείας;

Στο πρόταγμα της αυτονομίας,  την διαδικασία εκκοινωνισμού «που αρχίζει με την πρώτη μέρα της ζωής -αν όχι πιο πριν- και τελειώνει μόνο με τον θάνατο» (Κ.Καστοριάδης, 1986), καλείται να απαντήσει, περισσότερο ίσως από οποιαδήποτε άλλη στιγμή της ζωής, ο έφηβος. Η εφηβεία σηματοδοτείται από μία θεμελιώδη σύγκρουση: επιθυμία αυτονόμησης, αποχωρισμού  από τους γονείς, αναζήτηση νέων ταυτίσεων από την μία πλευρά, και από την άλλη επιθυμία διατήρησης της παιδικότητας, προσκόλληση στο πρωταρχικά αντικείμενα αγάπης, τους γονείς.
Συχνά, σε περιπτώσεις εφήβων με εύθραυστη ψυχική δομή και κληρονομική προδιάθεση, η σύγκρουση φαίνεται να βρίσκει επίλυση μόνο μέσα από το δρόμο αυτού που δεν καλούμε «φυσιολογικό», μέσα από την ψυχοπαθολογία. Στις περιπτώσεις εκείνες όπου το Εγώ του εφήβου δεν έχει τα κατάλληλα μέσα για να αμυνθεί αμύνεται μέσα από τα ψυχικά συμπτώματα ή το ίδιο το παραλήρημα στην περίπτωση της ψύχωσης. Η άλλη οδός θα ήταν ο ψυχικός θάνατος. Ο έφηβος μέσα από το ψυχικό σύμπτωμα επιχειρεί να δημιουργήσει μία καινούρια σημασία, ένα καινούριο νόημα το οποίο αν δεν μπορούσε να κατασκευασθεί «το εγώ θα συναντούσε μια και μοναδική επιθυμία, την επιθυμία να επιβάλει την ίδια βία στον παράγοντα της βίας» (P.Aulagnier, 1975).
Τι συμβαίνει στις περιπτώσεις εκείνες όπου οι γονείς «αποβλέπουν στη στέρηση της κυριότητας του παιδιού σε οτιδήποτε μπορεί να το προσδιορίσει ως ένα ιδιαίτερο υπάρχον» (P.Aulagnier, 1975), «ικανό για αυτοστοχαστική δραστηριότητα και διαβούλευση» (K.Καστοριάδης, 1992); Κάθε προσπάθεια αποχωρισμού γίνεται προσπάθεια διαχωρισμού και ο μόνος τρόπος να υπάρξει ο έφηβος, εκτός του κόλπου των γονέων, αλλά εντός της φροντίδας τους, είναι η τρέλα, η ψύχωση, τα παράγωγα της οποίας είναι «προσπάθεια θεραπείας ή ανακατασκευής» (S.Freud, 1924). Πιθανόν η ίδια η ψυχική νόσος να είναι μία προσπάθεια του εφήβου να μην αφεθεί, να μην καταναλωθεί από μία συμβιωτική σχέση με τους γονείς αλλά να ανακτήσει την ελπίδα,   «ελπίδα μιας νέας ευκαιρίας για ένα ξεπάγωμα της παγωμένης συνθήκης και την πιθανότητα ότι το περιβάλλον θα κάνει μια επαρκή αν και αργοπορημένη προσαρμογή» (D.Winnicott, 1954). Ταυτόχρονα ο έφηβος θα παραμένει παθολογικά αγκιστρωμένος σ’ αυτό το περιβάλλον με την ταυτότητα του αρρώστου που έχει ανάγκη τη φροντίδα. Η ψύχωση έρχεται λοιπόν σαν γροθιά στην οικογένεια του εφήβου.

Μαρία Αθητάκη
Ψυχολόγος-Παιδοψυχολόγος
Ηρώων Πολυτεχνείου 72, Χανιά
  


Ενδεικτική Βιβλιογραφία
-Aulagnier, P., La violence de l’interprétation, Paris 1975, Presses Universitaires de France.
-Freud, S.(1924), Neurosis and Psychosis, Standard Edition, 19, 147-53.
-Καστοριάδης, Κ., Η ψυχανάλυση και το πρόταγμα της αυτονομίας, (La psychanalyse et le projet dautonomie), στο: ΙΧΝΗ,     Αφιέρωμα: Πενήντα  χρόνια από τον θάνατο του Freud, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 1992.
-Καστοριάδης, Κ, (1986), Ο θρυμματισμένος κόσμος, Ύψιλον/Βιβλία, 1992.
-Winnicott, D.W., (1954), Les aspects métapsychologiques et cliniques de la régression au sein de la situation analytique, in: de la pédiatrie à la    psychanalyse, petite bibliothèque payot, 1969.




Monday, 3 February 2014

Ψυχολογία και Εγκυμοσύνη



      

    Η λέξη που θα χαρακτήριζε περισσότερο την περίοδο της εγκυμοσύνης είναι η αλλαγή, το σώμα και η ψυχική κατάσταση της εγκύου αλλάζει αδιάκοπα. Το πώς θα βιώσει μία γυναίκα την εγκυμοσύνη της εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: την ύπαρξη ή όχι επιθυμίας εγκυμοσύνης, την ποιότητα της σχέσης της με τον σύντροφο της, την ηλικία της, την ιστορία της, τα βιώματα της, την αίσθηση της ταυτότητας της και τις αντιδράσεις που έχει το στενό περιβάλλον της στην προοπτική της μητρότητας.
Η εγκυμοσύνη μπορεί να αποτελέσει μία έκφραση της αυτοπραγμάτωσης της και της ταυτότητας της ως γυναίκα που ικανοποιεί μία θεμελιώδη ναρκισσική ανάγκη της, υπό την έννοια ότι δημιουργεί ένα άλλο ον, από εκεί πηγάζει και το αίσθημα πληρότητας και υπεροχής που συχνά αισθάνεται η έγκυος. Από την άλλη πλευρά, ο φόβος της γέννας και του μητρικού ρόλου μπορεί να προκαλέσει έντονο άγχος κατά της διάρκεια της κύησης. Η εγκυμοσύνη αποτελεί για τη μέλλουσα μητέρα πηγή ποικίλων συναισθημάτων που βιώνει για πρώτη φορά. Αυτή η εμπειρία θα δώσει μία νέα ένταση στις θετικές πλευρές τις ζωής της αλλά και στα προβλήματα που μπορεί να υπάρχουν. Τα πάντα μοιάζουν μεγαλύτερα, η χαρά και η λύπη φτάνουν στο έπακρο. Η έγκυος μπορεί να απομονωθεί κοινωνικά ή να φτάσει να έχει την πιο έντονη κοινωνική ζωή που είχε ποτέ, να δεθεί περισσότερο με προηγούμενες αποφάσεις της όπως την επιλογή συζύγου ή να τις μετανιώσει, μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με φόβους, αμφιταλαντεύσεις, αγωνίες ή να αισθανθεί πλήρης και χαρούμενη για πρώτη φορά στη ζωή της. 
Ουσιαστικά, κατά τη διάρκεια της κύησης η γυναίκα θα ξαναζήσει τα στάδια της δικής της ανάπτυξης και κυρίως τη σχέση της με την δική της μητέρα. Πάνω στο έμβρυο που ζει μέσα της θα προβάλει δικούς της φόβους και επιθυμίες. Η αναπόληση της ζωής της και οι αναμνήσεις των παιδικών της χρόνων θα επανέλθουν πολύ έντονα κατά την εγκυμοσύνη και θα επιτρέψουν στην μέλλουσα μητέρα να ταυτιστεί με το έμβρυο από τις πρώτες κιόλας μέρες και να καταλαβαίνει τις ανάγκες του. Η αμφιθυμία που μπορεί να αισθάνεται απέναντι στο έμβρυο (δηλαδή η αγάπη ή ο φόβος, ή οι στιγμές αμφισβήτησης ως προς το αν είναι κατάλληλη στιγμή να αποκτήσει παιδί) είναι μέρος της αγάπης της και είναι αθώα, δεν πρέπει να βιώνεται ενοχικά. Η εγκυμοσύνη δίνει στη γυναίκα την δυνατότητα να επεξεργαστεί ξανά συγκρούσεις που ξεκινούν από τη σχέση της με τους δικούς της γονείς. Ανεξάρτητα από τη σημασία των συγκρούσεων και των φόβων κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου και του τοκετού οι επιστήμονες συμφωνούν ότι κάθε βήμα προς την πραγμάτωση της μητρότητας δυναμώνει το εγώ της γυναίκας.
Η γυναίκα λοιπόν στην εγκυμοσύνη περνά μια διπλή κατάσταση: βιολογική, την κύηση και ψυχική, την επένδυση ενός νέου όντος, εσωτερικού, κρυφού, μυστικού. Η σχέση της μητέρας με το έμβρυο εξαρτάται κυρίως από το ψυχικό κομμάτι, ωστόσο όμως δρα παράλληλα με τις επιβολές της πραγματικότητας: την αναστολή της έμμηνου ρύσης και τις ορμονικές αλλαγές, την στάση του γιατρού της και την στήριξη ή όχι του περιβάλλοντος της. Έρευνες έχουν δείξει ότι οι καλές συζυγικές σχέσεις προστατεύουν την γυναίκα από τους τυπικούς φόβους μίας εγκυμοσύνης. Η εγκυμοσύνη είναι μία κοινή επιχείρηση ανάμεσα στον άνδρα και την γυναίκα αλλά ο ρόλος της γυναίκας είναι κεντρικός, θα λέγαμε ότι κάνει το μεγαλύτερο κομμάτι της δουλειάς. Η βοήθεια του συζύγου μεταμορφώνει την προσπάθεια να νικήσουμε το στρες που μπορεί να υπάρχει κατά την κύηση και να το μεταμορφώσουμε σε μία τάση προσαρμογής και δημιουργίας και από τους δύο γονείς.
Στις μέρες μας υπάρχει η τάση να εξετάζεται ο βαθμός του στρες κατά τη διάρκεια των τριών τριμήνων της κύησης.  Το πρώτο τρίμηνο θεωρείται μία περίοδο μετάβασης, η γυναίκα ζει αλλαγές στο σώμα της που δεν μπορεί να κατανοήσει και να διακρίνει απόλυτα. Ναυτίες, περίεργες γεύσεις και ορέξεις, επιτακτικές επιθυμίες μπορεί να συνοδεύουν τις σωματικές αλλαγές. Κατά τη διάρκεια του δευτέρου τριμήνου η μέλλουσα μητέρα δεν μπορεί πλέον να κρύψει την εγκυμοσύνη της, φέρει το μωρό της με υπερηφάνεια, αναγνωρίζοντας την αυτονομία του, κυρίως όταν αισθάνεται την κίνηση του μέσα της. Μπορεί μέχρι ένα σημείο να εξερευνήσει την ζωή του εμβρύου μέσα της και η ευτυχία της μοιάζει με αυτή του μικρού παιδιού που κάνοντας τα πρώτα του βήματα ανακαλύπτει και αγαπάει τον κόσμο. Μονάχα που αυτός ο κόσμος είναι μέσα της, μυστικός, και συχνά ζει στιγμές υπέρμετρης ευτυχίας που δεν θέλει να τις μοιραστεί με κανέναν. Για να μπορέσει το έμβρυο να γίνει μελλοντικά το μωρό που θα αγαπήσει και θα φροντίσει θα πρέπει να έχει απαλαγεί η μητέρα από σκέψεις που μπορεί να συνδέουν το έμβρυο με κακά αντίκειμενα, με κάτι που μπορεί να καταστρέψει, να σπάσει σε κομμάτια, και να το συνδέσει στην σκέψη της με την ενότητα μητέρα βρέφος που είναι αδιάβλητη. Κοιτάζοντας στο εσωτερικό της μέσα από το υπερηχογράφημα, η μητέρα μπορεί να αναπαράγει την εικόνα ενός ολόκληρου βρέφους. Κατά τη διάρκεια του τρίτου τριμήνου η γυναίκα προετοιμάζεται να αλλάξει τις κατευθύνσεις της από το αγαπημένο εσωτερικό έμβρυο προς το εξωτερικό παιδί. Παράλληλα, η αύξηση του βάρους του εμβρύου που αρχίζει να τραβά προς τα κάτω, γέννα φόβους απώλειας του ελέγχου και απώλειας του εμβρύου. Κάποιες γυναίκες μπορεί να νιώθουν ντροπή για την επιθυμία τους να γεννήσουν όσο πιο γρήγορα γίνεται, άλλες μπορεί νιώθουν άγχος απέναντι στο άγνωστο που τις περιμένει και άγχος τραυματισμού του βρέφους κατά τον τοκετό. Συνοψίζοντας τα τρία τρίμηνα, θα λέγαμε ότι η γυναίκα στην αρχή είναι προσκολλημένη στο έμβρυο, κατά το δεύτερο τρίμηνο το αναγνωρίζει ως ένα φιλοξενούμενο στη μήτρα της και στο τελευταίο τρίμηνο προετοιμάζεται για να παραιτηθεί από την κύηση και να υποδεχτεί πλέον ένα παιδί. Στις καλές συνθήκες εγκυμοσύνης, όλες αυτές οι συγκρούσεις επιλύονται και ο δρόμος είναι ανοιχτός για μία χαρούμενη αποδοχή της ευθύνης του να είσαι γονιός. 
            Η διατροφή κατά τη διάρκεια της κύησης αποτελεί μία από τις μεγάλες έγνοιες της εγκύου. Τρέφοντας τον εαυτό της τρέφει και το παιδί που φέρει μέσα της. Είναι μία από τις πρώτες μεγάλες ευθύνες που έχει να αντιμετωπίσει και αλλαγές καθώς συχνά θα χρειαστεί να αλλάξει τις διατροφικές της συνήθειες αν αυτές δεν κρίνονται κατάλληλες. Η αύξηση του βάρους έχει για κάθε έγκυο μία διαφορετική σημασία ανάλογα με την προσωπικότητα της. Έτσι, βλέπουμε γυναίκες που βιάζονται να δουν την κοιλιά τους να μεγαλώνει, που την επιδεικνύουν με υπερηφάνεια μέσα από στενά ρούχα και ζουν την εγκυμοσύνη τους σαν μία περίοδο ελευθερίας που τους δίνει τη δυνατότητα να τρώνε ελεύθερα χωρίς να φοβούνται τα κιλά που παίρνουν. Σε άλλες περιπτώσεις, οι αλλαγές στο σώμα μπορεί να γεννούν πανικό, φόβο, η γυναίκα νιώθει ότι μεταμορφώνεται, χωρίς να μπορεί να ελέγξει αυτό που της συμβαίνει. Το έμβρυο μπαίνει σε  μία παντοδύναμη θέση, και η ίδια αισθάνεται ότι χάνει πλέον τον έλεγχο του σώματος της και κατ’επέκταση του εαυτού της και της ζωή της.  Η απώλεια ελέγχου είναι μία από τις βασικές παραμέτρους που συσχετίζονται με τις διατροφικές διαταραχές. Βουλιμικές κρίσεις ή, σε πιο σπάνιες περιπτώσεις και κυρίως όταν η εγκυμοσύνη επιβάλλεται από άλλα πρόσωπα, κρίσεις ανορεξίας μπορεί να εμφανιστούν κατά την περίοδο της κύησης. Είναι μία συνθήκη που συχνά συνοδεύεται από το αίσθημα της ντροπής, της ενοχής και αποσιωπάται. Ο κυριότερος λόγος είναι ότι η γυναίκα φοβάται ότι αν μοιραστεί τους φόβους της με τον σύζυγο της ή τον γιατρό της θα κριθεί ακατάλληλη να γίνει μητέρα ή ανίκανη να αγαπήσει το παιδί της.
Αυτό που προέχει σε τέτοιες περιπτώσεις είναι να γίνει ένας διαχωρισμός. Μπορεί να υπάρξουν κάποια μεμονωμένα επεισόδια που μπορεί να εμφανιστούν κατά την περίοδο της εγκυμοσύνης και να σχετίζονται με φόβους της εγκύου ότι χάνει τη θηλυκότητα της και εδώ ο ρόλος του συζύγου που θα καθησυχάσει τη γυναίκα και θα την κάνει να νιώθει ότι παραμένει επιθυμητή ερωτικά είναι ουσιαστικός. Φτάνουμε να μιλάμε για διαταραχές πρόσληψης τροφής όταν  έχουμε επαναλαμβανόμενα επεισόδια πολυφαγίας με κυριότερο χαρακτηριστικό ότι η γυναίκα νιώθει ότι δεν μπορεί να σταματήσει να τρώει ή να ελέγξει τι και πόσο τρώει, όταν προσπαθεί να αποτρέψει την αύξηση βάρους με τεχνητούς τρόπους και όταν η αυτοκριτική της επηρεάζεται υπέρμετρα από το σχήμα και το βάρος του σώματος της. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι σημαντικό η έγκυος να μπορέσει να βγει από την ντροπή και τη σιωπή και να μιλήσει στον γιατρό της. Επίσης η συνάντηση με έναν ειδικό ψυχικής υγείας λειτουργεί σε δύο επίπεδα, καταρχήν βοήθεια της ίδιας της εγκύου και στη συνέχεια λειτουργεί σε ένα επίπεδο πρώιμης πρόληψης αφού η ψυχική υγείας της μητέρας επηρεάζει τη ψυχική υγεία του εμβρύου.
Πέρα από τις περιπτώσεις της ψυχοπαθολογίας, στο ευρύτερο πλαίσιο της εγκυμοσύνης, βλέπουμε συχνά ότι οι αλλαγές στην εικόνα του σώματος της εγκύου μπορεί να της γεννήσουν αγωνίες και ερωτήματα ως προς τη θηλυκότητας της. Αν αφήσουμε κατά μέρος σύγχρονα πρότυπα που θέλουν τη γυναίκα να είναι πάντα νέα, όμορφη, λεπτή και δραστήρια χωρίς να κουράζεται ποτέ, στο εσωτερικό της θηλυκότητας μπορούμε να διακρίνουμε πολλά διαφορετικά πρόσωπα (μητέρα, εργαζόμενη, σύζυγος, κόρη, ερωμένη). Ανάμεσα σε αυτά τα πρόσωπα υπάρχουν συγκρούσεις, συγκρούσεις που γίνονται πιο έντονες όταν τα κοινωνικά πρότυπα υποχρεώνουν την γυναίκα να κρατήσει έναν ρόλο στον οποίο ένα από τα άλλα πρόσωπα πρέπει να εξοριστεί για να αναπτυχθούν τα άλλα. Οι νέες τάσεις εστιάζουν στην ανάγκη απόκτησης παιδιού, στην ανάγκη της μητρότητας και της διατήρησης καλής σχέσης με τον σύζυγο. Ωστόσο οι γονείς σήμερα βρίσκουν εξαιρετικά δύσκολο το να μεγαλώσουν παιδιά χωρίς να κάνουν υπέρμετρες θυσίες στον τρόπο ζωής του και στην ελευθερία τους. Στην καθημερινή ζωή μιας γυναίκας υπάρχει ένα συνεχές πέρασμα από το ένα πρόσωπο της θηλυκότητας στο άλλο. Υπάρχουν οι καλές και οι κακές στιγμές, που μπορεί να είναι η επιθυμία να σφίξουν ένα παιδί στην αγκαλιά τους μέχρι την επιθυμία να το ξεφορτωθούν για να δουλέψουν ήσυχα, ανάμεσα στο να παραπονιούνται στη μητέρα τους για το σύζυγο τους και στο να παρακολουθούν ομάδες με θέμα την καλή ανατροφή ενός παιδιού, ανάμεσα στην επιθυμία να πετύχουν επαγγελματικά περισσότερο από τον σύντροφο τους και στην επιθυμία να τον ευχαριστήσουν ερωτικά. Η κάθε γυναίκα βρίσκει τον δικό της τρόπο να οργανώσει την ζωή της και να εκφράσει αυτές τις τάσεις με διάφορους τρόπους. Η ενσωμάτωση όλων των προσώπων την θηλυκότητας σε ένα είναι το αποκορύφωμα ενός διαχωρισμού ανάμεσα στο ρόλο της μητέρας, της εργαζόμενης και της συζύγου. Αυτά τα τρία πρόσωπα συνδέονται και αποσυνδέονται συνεχώς και δεν πρέπει να θεωρούνται απόδειξη ενός αδύναμου χαρακτήρα αλλά απόδειξη μίας δομής εξαιρετικά σύνθετης και πολύμορφης: την γυναίκα, που άλλοτε μπορεί να τα καταφέρνει όλα και άλλοτε να καταρρέει μπροστά στο πιο μικρό πράγμα.


Μαρία Αθητάκη
Ψυχολόγος-Παιδοψυχολόγος
 Ηρώων Πολυτεχνείου 72,Χανιά

Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Dolto, L’image inconsciente du corps
Kaplan and Sadock’s, Ψυχιατρική
Kestenberg, Les trois visages de la féminité
Lebovici, Diatkine, Soule, Nouveau Traité de psychiatrie de l’enfant et de l’adolescent, volume III